مکان یابی دفن مواد زائد شهری منطبق بر اصول زیست محیطی

Waste landfill location
مطالعه موردی: محل دفن زباله شهر بابلسر
در کشور بیش از ۹۲ درصد مواد زائد دفن می شوند که از این روش مدیریتی مواد زائد جامد، حدود ۲۵ درصد دفن اصولی و تقریباٌ بهداشتی و مابقی به شکل غیر بهداشتی در مکانهای نامناسب دفن و تلنبار میباشند.[۱] بنابراین تأمین اهداف توسعه پایدار در پروژه های تعیین مکان دفن پسماندهای شهری، مستلزم رعایت اصول زیست محیطی است. برای نیل به این هدف می بایست پارامترهای مؤثر در تعیین مکان بهینه، طی فرایندهای مختلف مورد تحلیل قرار گیرند. در این تحقیق در راستای رعایت اصول زیست محیطی، از قابلیتهای سیستمهای اطلاعاتی مکانی (GIS) جهت تعیین محل بهینه استفاده گردید. به این منظور و با در نظر گرفتن موقعیت جغرافیایی پارامتهای مؤثر در مسیریابی تعیین و با توجه به هزینه و دقت مورد نیاز برای این پروژه مورد ارزیابی قرار گرفتند. این پارامترها شامل شیب منطقه، مکان تاریخی، اثر تاریخی، رودخانه، راه اصلی، جنگل، زراعت، باغستان، باغ انگور، گورستان وگسل می باشند.[۲] در مرحله بعد و با استفاده از روش مقایسه ای Index table بین پارامترها با توجه به نظرات متخصصین مختلف از جمله محیط زیست و راهسازی و در نهایت با در نظر گرفتن هزینه مطلوب، لایه های اطلاعاتی وزن دهی شدند.
در نهایت لایه ها رویهم گذاری و بر اساس الگوریتم مسیریابی، مسیر بهینه مشخص شد. نتایج نشان میدهد که با توجه به تنوع و تعداد پارامترهای تأثیر گذار بر مسیریابی و ضرورت رعایت اصول زیست محیطی، استفاده از روش مقایسه ای Index table ما را قادر به وزن دهی توأم پارامترهای مختلف و نظرات متخصصین می سازد. همچنین این روش امکان طراحی خودکار فقط یک مکان بهینه (با استفاده از قابلیتهای GIS) را می دهد.
مقدمه
هدف از توسعه پایدار منابع در دسترس انسان، این است که ما نه تنها منابع لازم برای رفع نیازمندی های خود را در اختیار داشته باشیم، بلکه به نحوی عمل کنیم که برای نسلهای بعد نیز منابع کافی میراث اکولوژیک باقی بگذاریم.[۳]  بنابراین تأمین اهداف توسعه پایدار در کلیه مراحل طراحی و اجرا و بهره برداری، علاوه بر رعایت عوامل فنی و اقتصادی، مستلزم رعایت اصول زیست محیطی است. مشکل اصلی در این بین، حجم عوامل مؤثر در طراحی است که با افزایش آنها، فرایند طراحی و انتخاب مکان پیچیده و مشکل خواهد شد، چراکه علاوه بر افزون شدن تعداد داده ها، تحلیل روابط بین آنها و اثر گذاری متقابل بین آنها نیز باید در نظر گرفته شود. [۴]
از مهمترین قابلیتهای موجود جهت حل این مشکل، GIS است که با توجه به توانمندی های آن در جهت تجزیه و تحلیل اطلاعات، می تواند به منظور پردازش داده های متنوعی که در این طراحی جمع آوری و تهیه می شوند مورد استفاده قرار گیرد.[۵]  تفاوت قابلیتهای نرم افزار GIS و روشهای قبلی در این است که  نرم افزار Arc GIS، ما را مقدور می سازد که با صرف زمان و هزینه کمتر به دقت نسبی بیشتری رسیده و در نهایت به یک مکان بهینه برای دفن زباله دست یابیم. حال آنکه در روشهای قبلی مجدداً می بایست یک مسیر از میان چندین مسیر پیشنهادی انتخاب گردد که این کار خود متحمل صرف زمان و هزینه بیشتر، ضمن کاهش دقت می باشد.
روش کار، مدلسازی و داده های تحقیق:
مرحله اول: تعیین و تهیه پارامترهای موثر در تعیین مکان می باشد. که به دو گروه تقسیم بندی شده اند:
-گروه اول عوامل زیست محیطی شامل: جنگل، زراعت، باغستان، رودخانه، راه اصلی و شیب می شوند.
-گروه دوم عوامل موثر در همجواری مکان دفن زباله شامل: اماکن و اثر تاریخی، گورستان و گسل میشوند.[۶]
مرحله دوم: وزن دهی پارامترها؛ در این روش یک پرسشنامه که در واقع مبنایی برای تشکیل جدول وزن دهی است تنظیم و نقطه نظرات متخصصان در رابطه با تعیین اهمیت نسبی عوامل فوق جمع بندی میگردد و محدودیتهای مطلق و نسبی منتج از نقطه نظرات متخصصین مدنظر قرار می گیرد. نهایتاً بر اساس نتایج حاصله از جدول وزن دهی، پارامترهای تاثیرگذار بر تعیین مکان، اولویت بندی می شوند.
روشهای بسیاری برای وزن دهی پارامترها نسبت به یکدیگر وجود دارد که روش مورد استفاده بنا بر دقت مورد نیاز و هدف مطلوب تعیین می گردد. روش مقایسه دو به دو یکی از روشهای معمول در سایر تحقیقات بوده اما در این تحقیق روش Index table مورد استفاده قرار گرفت. در این روش یک پرسشنامه که در واقع مبنایی برای تشکیل جدول وزن دهی است تنظیم و نقطه نظرات متخصصان در رابطه با تعیین اهمیت نسبی عوامل فوق جمع بندی می گردد و محدودیتهای مطلق و نسبی منتج از نقطه نظرات متخصصین مدنظر قرار می گیرد. در این روش نهایتاً یک ارزش گذاری مناسب با در نظر گرفتن همه عوامل تأثیر گذار ارائه شده است. وزن دهی نهایی و مطلوب از رابطه زیر حاصل می شود:[۷]
وزن ارائه شده توسط کارشناس × امتیاز پارامتر = وزن پارامتر
مرحله سوم: انتقال داده ها به محیط Arc GIS (نسبت دادن وزن های بدست آمده، به لایه های مربوطه توسط نرم  افزار Arc GIS)
مرحله چهارم: روی هم گذاری لایه ها  به منظور تهیه نقشه اصطکاک در نرم افزار Arc GIS .
(نقشه اصطکاک، یک نقشه با فرمت رستری می باشد که در آن هر سلول با توجه به ارزشی که دارد می تواند به عنوان یک مانع نسبی یا مطلق در برابر عبور مسیر به شمار رود. این نقشه، که در واقع ترکیبی از لایه های مختلف پارامتر های مورد نظر است، برای تعیین مسیر بهینه یک Base می باشد.)
مرحله پنجم: بر اساس الگوریتم مسیریابی و به منظور مسیر یابی خودکار، ایستگاههای مبدا و مقصد مشخص شدند. بعد با استفاده از نقشه اصطکاک و نقشه هزینه در نرم افزار Arc GIS ، مسیر بهینه به صورت خودکار طراحی گردید.[۸]
نمونه موردی:
شهر بابلسر، روزانه ۵/۷۲ تن زباله تولید می کند. محل کنونی دفن زباله علاوه بر تکمیل ظرفیت، از موقعیت محیطی کاملاً نامناسبی بهره گرفته و آثار و آلودگی های زیست محیطی آن نه فقط در شرایط کنونی پدیدار شده بلکه در آینده نزدیک نیز آثار منفی خود را بهتر نشان داده و توسعه پایدار ناحیه غربی این شهر را با بحران مواجه خواهد ساخت. از میان روشهای مختلف دفع زباله، روش دفن مواد زاید از مهمترین روشهایی بوده که مدیریت شهری این شهر طی ۳۰ سال اخیر بر آن تکیه کرده است
بررسی مناطق پیشنهادی برای دفن مواد زاید جامد شهری بابلسر:
در این پژوهش، با در نظر گرفتن محدوده ای به شعاع ۲۰ کیلومتر در اطراف محدوده قانونی شهر بابلسر، بالغ بر ۱۴ لایه طبیعی و مصنوع، که با استفاده از روشهای مختلف با هم ترکیب شده و با تعیین شروط و ضوابطی، وزن دهی مکان مورد نظر برای دفن مواد زاید جامد شهری، در سه مکان مناسب اولویت بندی میشود. شایان ذکر است که مناطق پیشنهادی، در میان ۲۸ هزار پولیگون تشکیل شده ناشی از تلفیق لایه های اطلاعاتی انتخاب و در نقشه زیر ارائه شده است. مهمترین ویژگیهای مناطق سه گانه یافته شده به قرار زیر است:
۱- از نظر پوشش گیاهی، دارای پوشش کم است.
۲- از نظر فاصله از منابع آبی، درحدود ۱۲۰۰ متر است. (باید حداقل ۱۰۰ متر فاصله داشته باشد.)
۳- از نظر فاصله از عوارض مصنوع (تأسیسات و تجهیزات شهری،کشتارگاه، مراکز نظامی) به طور میانگین ۲۷۰۰ متر است.
۴- از نظر ارتفاع از سطح دریا، به طور میانگین ۱۵- متر است.
۵- از نظر جهت و فراوانی باد، جز مناطق کم شدت است. (نبایست در مسیر باد غالب شهر قرار داشته باشد.)
۶- از نظر تیپ اراضی برای ساخت و ساز، مناسب است.
۷- از نظر تیپ اراضی برای کشاورزی، تقریباً نامناسب است.
۱۰- از نظر خاک شناسی، دارای گروه خاکهای از جنس دشت ساحلی، ماسه و صدف است.
۱۱- از نظر توسعه شهری، نسبت به سایر نواحی اطراف شهر ساخت و سازی در آن وجود نداشته است.
۱۲- از نظر محدودیتهای اصلی، در منطقه دارای شوری خاک و مشکل زهکشی است.
۱۳- میانگین فاصله نسبت به شهر بابلسر، ۱۱۸۰۰ متر است. (نباید کمتر از ۴ کیلومتر باشد.)
۱۴- میانگین فاصله هر ۳ سایت نسبت به راههای ارتباطی، ۵۰۰ متر است. (باید ۸۰ تا ۱۰۰۰ متر باشد.)
۱۵- میانگین فاصله نسبت به محدوده قانونی شهر بابلسر، ۹۷۰۰متر است.
۱۶- میانگین فاصله نسبت به گسلهای اصلی اطراف شهر، ۱۵۰متر است. (باید ۸۰ تا ۱۰۰ متر فاصله داشته باشد.)
نتیجه گیری:
۱- مکان گزینی محل کنونی دفن مواد زاید جامد شهری بابلسر از لحاظ بسیاری از مشخصههای محیطی همچون دوری از گسل های زلزله، اراضی زراعی، سکونتگاه های انسانی، خاک مناسب، روند توسعه فیزیکی شهر، جهت باد، آبهای سطحی، خصوصیات زمین شناسی و … بدون در نظر گرفتن ضوابط و معیارهای اصولی مکان یابی محل دفن زباله انجام گرفته و نوع ملموسی از مدیریت ضعیف شهری و منطقه ای است که پایداری آتی ناحیه را به شدت تهدید می کند. از طرف دیگر پدیده آینده شهر بابلسر که تا سال ۱۴۰۵ ممکن است پیش آید ناشی از رشد و توسعه شهرنشینی، شکل گیری نواری منطقه شهری رو به سمت غرب، اسکان مهاجران و جمعیت روستاهای اطراف و … است. از این رو حفظ و حفاظت از پهنه های زیست محیطی با ارزش اطراف شهر از جمله محل فعلی دفن زباله و مکان یابی اصولی اماکن جدید که تبعات منفی کمتری بر محیط داشته و توسعه پایدار آن را به خطر نیندازد، لازم و ضروری است.
۲- همراه با افزایش تولید زباله های خانگی و بیمارستانی و مواد شیمیایی خطرناک همراه آن، توجه به برنامه های بازیافت زباله، کمپوست و صنایع وابسته به آن لازم و ضروری است و لزوم تعیین ضوابط برای دفن بهداشتی زباله های بیمارستانی احساس می شود.
۳- نواحی سه گانه مکان یابی شده در این پژوهش، نیازهای این شهر را در ۲۰ سال آینده پاسخ داده و با توجه به قرارگیری آن در شعاع  ۵ کیلومتری، امکان ایجاد تأسیسات و تجهیزات بازیافت زباله نیز وجود دارد و پس از مدتی می توان هرسه قسمت را در هم ترکیب و یکی کرد. در خاتمه پیشنهاد می شود تبلیغات فرهنگی بیشتری برای ارتقای سطح آگاهی های عمومی مردم در مورد تفکیک زباله در مبدأ و تهیه کمپوست از پسمانده زباله های شهر بابلسر صورت گیرد تا بتوان آن را در جهت تقویت خاک های کشاورزی آن منطقه به کار گرفت.

اشتراک گذاری

نوشته های پیشنهادی

پاسخی بگذارید